Oprawa klejona: klej PUR czy EVA? Różnice, zastosowania i wybór

Klient przynosi reklamację: katalog po dwóch tygodniach rozpada się na pojedyncze kartki. Druk bez zarzutu, okładka ładna, tylko grzbiet puścił. W większości takich przypadków winny nie jest operator ani maszyna, tylko dobór kleju do papieru. Kreda 150 g, zadrukowana tonerem na pełnym kryciu, to zupełnie inne zadanie niż offset 80 g w powieści.

W oprawie klejonej wybiera się dziś między dwoma rodzajami kleju: EVA i PUR. Nazwy brzmią technicznie, ale różnica jest prosta i da się ją opisać w kilku zdaniach. Ten tekst wyjaśnia, jak powstaje oprawa klejona, czym różnią się oba kleje, kiedy EVA wystarczy, a kiedy tylko PUR ma sens – i na jakich maszynach robi się jedno i drugie.

Co to jest oprawa klejona

Oprawa klejona (fachowo: oprawa bezszwowa, po angielsku perfect binding) to sposób łączenia luźnych kartek w książkę bez szycia i bez zszywek. Blok kartek dostaje na grzbiecie warstwę kleju, a do niego przykleja się okładkę z miękkiego kartonu. Efekt znasz z każdej księgarni: prosty, kwadratowy grzbiet, na którym można wydrukować tytuł.

To najczęstsza oprawa w poligrafii, bo łączy trzy rzeczy: wygląda profesjonalnie, jest tania w produkcji i da się ją zrobić od jednego egzemplarza. Dla porównania, pozostałe popularne oprawy:

Tabelę przewiniesz w bok na telefonie.

Oprawa klejona zaczyna się tam, gdzie zeszytowa przestaje wyglądać dobrze – przy grubszych publikacjach zszywki nie domykają grzbietu, a środkowe strony wysuwają się na zewnątrz. Klejony blok może być też wnętrzem oprawy twardej: wtedy zamiast miękkiej okładki zawiesza się go w sztywnych okładkach.

Jak powstaje oprawa klejona krok po kroku

Niezależnie od tego, czy robi to mała maszyna na biurku, czy linia połączona z maszyną cyfrową, proces składa się z tych samych pięciu kroków.

1. Zacisk bloku. Wyrównany blok kartek trafia do szczęk grzbietem w dół. Kartki muszą być równo wystukane, bo każda wystająca o milimetr dostanie mniej kleju.
2. Frezowanie i nacinanie. Frez ścina grzbiet na równo, a noże robią w nim płytkie nacięcia. Chodzi o to, żeby klej chwycił każdą kartkę z osobna i miał większą powierzchnię do trzymania. Przy papierze kredowym to etap krytyczny – bez nacięć klej ślizga się po gładkiej powierzchni.
3. Klej na grzbiet. Rolka nakłada klej na grzbiet. Lepsze maszyny kleją też boki bloku przy grzbiecie (tzw. klejenie boczne) – dzięki temu okładka trzyma się nie tylko na grzbiecie, ale i na pierwszej oraz ostatniej kartce.
4. Okładka i docisk. Okładka, wcześniej zbigowana w miejscach zgięcia, jest dociskana do grzbietu i boków bloku.
5. Wiązanie i obcięcie. Klej musi związać, zanim książka trafi pod nóż. Potem obcina się ją z trzech stron na trójnożu albo gilotynie, żeby krawędzie były idealnie równe.

Klej EVA (hotmelt) – szybki i tani

EVA to klej termotopliwy, czyli taki, który topi się w podgrzewanym zbiorniku i twardnieje, gdy stygnie. Branża mówi na niego po prostu hotmelt (z ang. „gorący stop”). Skład to polimery termoplastyczne, żywice poprawiające przyczepność i woski. Po nałożeniu na grzbiet stygnie w kilka sekund, więc książkę można praktycznie od razu przyciąć i zapakować.

Zalety EVA

• Tempo. Klej wiąże przez samo stygnięcie, bez czekania na reakcję chemiczną. Nakład schodzi z maszyny i idzie prosto do cięcia.
• Cena. Granulat EVA jest tani i łatwo dostępny, a resztki w zbiorniku po prostu się przetapia przy następnym uruchomieniu.
• Prosta obsługa. Nie trzeba zamkniętych zbiorników ani specjalnego czyszczenia po każdej zmianie.
• Wystarczająca trwałość na niepowlekanych papierach: offsecie, papierze do druku cyfrowego, papierze książkowym.

Wady EVA

• Wrażliwość na temperaturę. W zimnie grzbiet robi się kruchy i potrafi pęknąć przy otwieraniu. W bardzo wysokiej temperaturze, na przykład za szybą samochodu w pełnym słońcu, klej mięknie. Pęknięcia z zimna zwykle ustępują, gdy książka wróci do pokojowej temperatury, ale klient widzi je wcześniej.
• Sztywny grzbiet. Warstwa kleju jest stosunkowo gruba, więc książka nie chce leżeć otwarta. Przy powieści to bez znaczenia, przy instrukcji czy książce kucharskiej – irytuje.
• Kłopot z trudnymi papierami. Kreda, papier lakierowany, foliowany, fotograficzny i druk tonerowy na pełnym kryciu mają zamkniętą, gładką powierzchnię. EVA gorzej w nią wnika, więc kartki łatwiej wyrwać.

Lepsze oklejarki EVA łagodzą te słabości: podgrzewają granulat wstępnie, żeby klej miał stałą lepkość, kleją boki bloku z osobnego zbiornika i mocniej nacinają grzbiet. Dzięki temu dobre maszyny hotmelt radzą sobie według producentów z kredą do około 130 g/m². Powyżej tej granicy zaczyna się terytorium PUR.

Klej PUR – mocniejszy, ale wymaga cierpliwości

PUR to klej poliuretanowy reaktywny. Też nakłada się go na gorąco i też chwyta przy stygnięciu, ale na tym podobieństwo się kończy. Po nałożeniu PUR reaguje z wilgocią z powietrza i z papieru i zmienia się chemicznie w elastyczne, bardzo mocne tworzywo. Sama reakcja trwa zwykle od jednej do dwóch dób i dopiero wtedy klej osiąga pełną wytrzymałość.

Zalety PUR

• Wytrzymałość. Kartki trudno wyrwać nawet z bloku z kredy. Oprawa znosi wielokrotne otwieranie i łamanie grzbietu.
• Trudne papiery. Klei papier kredowy, lakierowany, laminowany i fotograficzny, a przy odpowiedniej maszynie gramatury do 300 g/m² – dlatego to standard w fotoksiążkach.
• Otwieranie na płasko. Warstwa kleju jest cienka i elastyczna, więc książka po otwarciu leży płasko na stole i nie zamyka się sama.
• Odporność na temperaturę. Nie kruszy się w zimnym magazynie i nie mięknie w upale. Ma znaczenie przy katalogach wysyłanych w świat albo leżących latami w archiwum.

Wady PUR

• Czas. Książkę zwykle można przyciąć już kilka minut po oprawie (zależy od kleju), ale przez pierwsze godziny nie należy jej otwierać ani łamać grzbietu, a pełną siłę klej osiąga po 24-48 godzinach. Kontrolę jakości przez wyrywanie kartek robi się dopiero po dobie. Przy zleceniu „na jutro rano”, które klient od razu rozda na targach, trzeba to wliczyć w harmonogram.
• Koszt kleju. PUR jest droższy za kilogram. Część różnicy odrabia cieńsza warstwa, ale oprawa i tak wychodzi drożej niż na EVA.
• Obsługa. PUR twardnieje od wilgoci także w zbiorniku, więc maszyny mają zamknięte układy albo wymienne kartusze, a resztek nie da się przetopić. Opary kleju wymagają odciągu i dobrze wentylowanego pomieszczenia.

PUR czy EVA – porównanie

Tabelę przewiniesz w bok na telefonie.

Kiedy wystarczy EVA, a kiedy tylko PUR

Zamiast pytać „który klej jest lepszy”, lepiej zapytać: na czym drukuję i co stanie się z książką później. Większość zleceń da się przypisać do jednej z czterech sytuacji.

Najczęstsze błędy w oprawie klejonej

• Włókna w poprzek grzbietu. Opisane wyżej – najczęstsza przyczyna, której nikt nie podejrzewa.
• Za płytkie frezowanie. Jeśli frez nie zetnie grzbietu całkowicie, klej chwyta złożone składki zamiast pojedynczych kartek. Przy pierwszym otwarciu całe składki wypadają.
• Tępy frez. Papier kredowy tępi narzędzie najszybciej. Tępy frez zamiast ciąć, szarpie i zostawia pył, na którym klej nie trzyma.
• Za zimny albo przegrzany klej. EVA za zimny nie wnika między kartki, przegrzany traci właściwości. Pierwsza oprawa po rozgrzaniu maszyny bywa słabsza niż setna.
• Za wczesny test po PUR. Wyrywanie kartek albo mocne łamanie grzbietu kilka godzin po oprawie pokaże słabą spoinę, choć po dobie byłaby w porządku. Test robi się po 24 godzinach.
• Brak próby. Najprostszy test (przy PUR dopiero po dobie): otwórz gotową książkę na środku, złam grzbiet i pociągnij kartkę. Jeśli wychodzi czysto z kleju, coś jest nie tak. Jeśli rwie się papier, a klej zostaje – oprawa trzyma.

Na jakiej maszynie robi się oprawę klejoną

Maszyna do oprawy klejonej to oklejarka (w biurach mówi się też bindownica klejowa). Wybór zależy od trzech rzeczy: jakiego kleju potrzebujesz, ile opraw dziennie robisz i jaki format mają książki. W ofercie Akondy są trzy grupy.

Oklejarki EVA – do codziennej produkcji

Od nabiurkowej PB2000 (grzbiet do 330 mm, blok do 38 mm, ok. 35 s na oprawę) dla punktów ksero, przez S5 i S8 z klejeniem bocznym i frezem na wymienne ostrza, po kompaktową Fastbind One Handy, która nagrzewa się w 5 minut. To maszyny dla drukarni, w których większość zleceń to papier niepowlekany i lekka kreda.

Oklejarki PUR i EVA – dwa kleje w jednej maszynie

Maszyny Fastbind z serii PUREVA i One Sense pracują na obu klejach, więc nie musisz wybierać raz na zawsze: zwykłe zlecenia robisz na EVA, fotoksiążki i ciężką kredę na PUR. Pureva Smart Cube nagrzewa się w 5 minut na EVA i 12 minut na PUR, a modele One Sense same mierzą grubość bloku i ustawiają parametry. To dobry wybór dla drukarni cyfrowej z mieszanym portfelem zleceń.

Automaty z PUR – gdy oprawa to osobna linia produkcji

C.P. Bourg BB3002 sam mierzy grubość wkładu i ustawia frezowanie, bigi na okładce i docisk. PUR pracuje w hermetycznym układzie, który nie wymaga codziennego czyszczenia, a maszynę można podłączyć do maszyny cyfrowej i robić książki „od pliku do gotowego egzemplarza”. Tacho-p TC-5500 to z kolei maszyna nastawiona na PUR (klej grzbietowy PUR, boczny hotmelt) z teflonowym klejownikiem, w którym po zakończeniu pracy zostaje nie więcej niż 100 g kleju.

Tabelę przewiniesz w bok na telefonie.

Moja szczera opinia

Większość drukarni nie potrzebuje PUR do wszystkiego, ale prawie każda drukarnia cyfrowa ma zlecenia, przy których EVA to proszenie się o reklamację. Kreda na pełnym kryciu, fotoksiążki, katalog, który ma leżeć otwarty na targach – tu PUR po prostu działa, a hotmelt działa „zwykle”.

Uczciwie o drugiej stronie: PUR to nie jest darmowe ulepszenie. Droższy klej, czekanie na związanie, zamknięty układ i wentylacja. Jeśli 90% twoich zleceń to offset 80 g w raportach i materiałach szkoleniowych, dobra oklejarka EVA z klejeniem bocznym będzie rozsądniejszym zakupem.

Najrozsądniejszy kompromis dla drukarni z mieszanym portfelem to maszyna dwuklejowa. Zanim cokolwiek kupisz, przynieś do naszego showroomu w Piasecznie swoje najtrudniejsze zlecenie – papier, na którym dziś masz reklamacje – i oprawcie je na miejscu na obu klejach. Test wyrywania kartki powie więcej niż jakakolwiek tabela.

Najczęstsze pytania

Czym różni się oprawa klejona od zeszytowej?

Zeszytowa łączy złożone arkusze zszywkami przez środek i sprawdza się w cienkich broszurach. Klejona łączy pojedyncze kartki klejem na grzbiecie i daje prosty, kwadratowy grzbiet, na którym można wydrukować tytuł. Przy grubszych publikacjach tylko klejona wygląda porządnie.

Ile czasu schnie klej PUR?

PUR zestala się w ciągu kilku minut, gdy stygnie, więc książkę zwykle można od razu przyciąć i zapakować. Potem przez 24-48 godzin reaguje z wilgocią z powietrza i papieru i dopiero wtedy osiąga pełną wytrzymałość. Przez pierwsze godziny lepiej jej nie otwierać, a test wyrywania kartek robić najwcześniej po dobie.

Dlaczego oprawa klejona pęka?

Najczęściej z czterech powodów: klej EVA na zbyt gładkim papierze (kreda, lakier, folia), kierunek włókien w poprzek grzbietu, za płytkie frezowanie albo przechowywanie w zimnie. Pęknięcia EVA z zimna zwykle znikają, gdy książka wróci do pokojowej temperatury.

Czy termobindowanie to to samo co oprawa klejona?

Nie do końca. Termobindowanie to biurowa odmiana: kartki wkłada się do gotowej okładki z paskiem kleju na grzbiecie i podgrzewa w urządzeniu. Oprawa klejona w oklejarce frezuje i nacina grzbiet, nakłada świeży klej i dociska okładkę, więc jest wyraźnie mocniejsza. Więcej o oprawach biurowych przeczytasz w tekście o bindowaniu.

Czy na jednej maszynie można kleić PUR i EVA?

Tak, jeśli maszyna jest do tego przygotowana. Fastbind PUREVA i One Sense oraz C.P. Bourg BB3002 obsługują oba kleje. Zwykła oklejarka hotmelt nie nadaje się do PUR, bo nie ma zamkniętego układu, a klej stwardniałby w zbiorniku.

Od ilu stron robi się oprawę klejoną?

Technicznie maszyna sklei nawet kilka kartek, ale drukarnie przyjmują zwykle minimum około 40 stron, czyli grzbiet 3-4 mm. Napis na grzbiecie ma sens mniej więcej od 5 mm. Poniżej tej granicy zwykle lepiej wygląda oprawa zeszytowa, która przy papierze 80 g mieści do około 80 stron.